Íslenska geitin

Uppruni og saga

Talið er að geitfé hafi fyrst borist til Íslands með landnámsmönnum og hafi verið hér án innblöndunar í um 1100 ár. Ekki er fullvíst um uppruna geitfjárstofnsins en jafnan er talið að landnámsmenn hafi haft með sér búfé frá heimahögum sínum í Noregi. Þó hafa rannsóknir ekki útilokað þann möguleika að íslenskt búfé eigi sér flóknari uppruna, en slíkt væri í samræmi við uppruna þeirra þjóða sem nú byggja Norður-Atlantshafið. Fornleifafræðilegar greiningar á dýrabeinum sýna að á 9. og 10. öld voru geitur á flestum bæjum en þeim fór fækkandi eftir það; við upphaf 13. aldar voru geitur orðnar sjaldgæfar í íslenskum dýrabeinasöfnum en á móti fjölgaði kindum. Nokkrar ástæður eru taldar fyrir þessari breytingu, t.d. aukið mikilvægi útflutnings á ullarvörum, kólnandi loftslag og eyðing skóga. Íslenski geitfjárstofninn er lítill lokaður erfðahópur sem lengst af hefur talið innan við 1000 dýr. Stofninn hefur sveiflast mikið í gegnum tíðina, frá 62 geitum árið 1885 upp í um 3000 geitur árið 1930 þegar fjöldinn varð hvað mestur. Í árslok 2015 taldi stofninn 1008 vetrafóðraða geit í 104 hjörðum. Stofnstærðarsveiflurnar hafa að öllum líkindum sett mark sitt á stofninn og nýlegar rannsóknir sýna að virk stofnstærð er mjög lág eða innan við 10 einstaklingar. Á árunum 1930 til 1960 fækkaði verulega í stofninum og árið 1965 var farið að greiða stofnverndarstyrk til geitfjárbænda í von um að hamla mætti þeirri neikvæðu þróun. Undanfarin ár hefur áhugi á geitfjárrækt aukist og hefur stærð stofnsins tvöfaldast frá árinu 2006. Vegna mikillar skyldleikaræktar, takmarkana á flæði erfðaefnis milli landshluta vegna sauðfjárveikivarnalína var byrjað að safna hafrasæði árið 2010. Söfnun og frysting sæðis þjónar einnig sem trygging gegn meiriháttar stofnstærðarsveiflum. Til eru rúmlega 1200 sæðisskammtar úr 17 höfrum frá sjö bæjum. Þetta hefur til dæmis gert útflutning á sæði mögulegan og er nú orðinn til vísir að íslenskri geitahjörð í Bandaríkjum Norður-Ameríku. (Birna Kristín Baldursdóttir, Albína Hulda Pálsdóttir og Jón Hallsteinn Hallsson, 2017).

Stofninn hefur gengið í gegnum að minnsta kosti tvo nokkuð afgerandi flöskuhálsa síðan talningar búfjár hófust; annan í kringum 1885 þegar stofninn fór niður í um 60 dýr og svo aftur um 1960 þegar stofninn taldi færri en 100 dýr, auk þess má telja líklegt að fækkað hafi verulega í stofninum í Móðuharðindunum 1783-85. Þó er vert að geta þess að líklega er fjöldi geita vantalin á tíðum vegna þess að þær voru taldar fram með sauðfé, en ekki var skylda að telja geitur fram sérstaklega. Í kringum 1960 höfðu menn verulegar áhyggjur af því að stofninn yrði útdauður og voru geitur þá nær eingöngu haldnar á Norðausturlandi. Frá 1965 hefur verið greiddur stofnverndarstyrkur fyrir vetrarfóðraðar skýrslufærðar geitur. Má telja líklegt að það hafi bjargað geitastofninum frá enn meiri hnignun. Árið 1991 var Geitfjárræktarfélag Íslands stofnað af áhugafólki um ræktun íslensku geitarinnar og markið félagsins er að stuðla að verndun íslensku geitarinnar og markaðsetningu geitaafurða.

Í dag eru geitur haldnar í flestum landshlutum, þó ekki á Vestfjörðum. Telja má að skyldleikarækt innan geitastofnsins sé mikil og minni áhersla á útræktun en ella þegar gripirnir eru ekki ræktaðir til afurða. Líkum er leitt að því að neikvæðir erfðavísar hafi hreinsast úr stofninum og það skýri tilvist hans þrátt fyrir mjög mikla skyldleikarækt.

Ræktunarstarf og nýting

Núverandi staða stofnsins er mjög viðkvæm þar sem reglur um sjúkdómavarnir hamla flutningi geita milli landshluta og stór hluti stofnsins er í einni hjörð á Vesturlandi. Rannsókn sem gerð var á erfðafjölbreytileika íslenska geitastofnsins við Landbúnaðarháskóla Íslands 2010 undirstrikaði rækilega hve staða stofnsins er viðkvæm. Niðurstöður sýndu að skyldleikarækt hefur aukist verulega í stofninum undanfarna áratugi og erfðafjölbreytileiki er orðin mjög lítill og stofninn einsleitur. Flutningur á geitum milli varnarhólfa hefur undanfarin ár verið mjög takmakaður og mest frá einu búi á Norðausturlandi. Haustið 2010 var farið af stað með verkefni sem miðaði að því að safna hafrasæði frá sem flestum svæðum til frystingar og nýtingar. Erfðanefnd landbúnaðarins styrkti þetta verkefni og er nýting sæðisins þegar hafin sem gefur tilefni til bjartsýni um að hægt verði með sæðingum að sporna við hinni miklu skyldleikarækt í stofninum. Íslenski geitastofninn er eini íslenski búfjárstofninn sem telst í hættu eftir skilgreiningu FAO (< 4200-7800 kvendýr) en stofninn telur nú um 1200 dýr, bæði kvenn og karldýr.

Varðveislugildi

Íslenski geitastofninn er að stofni til landnámsstofn án þekktrar innblöndunar. Skyldleiki innan stofnsins er án efa afar mikill vegna lítils fjölda og flöskuhálsa. Þó margir erlendir stofnar séu jafn smáir eða smærri er sérstætt að einangraður stofn hafi verið svona lítill um aldaraðir. Þetta gefur stofninum sjálfstætt verndunargildi auk hins almenna.

Útgefið efni:

Verndaráætlun fyrir íslenska geitastofninn 2012
Diversity of the Icelandic goat breed assessed using population data

The Secret Life of Icelandic Goats

Heimildir:

Erfðanefnd landbúnaðarins (2014). Íslenskar erfðaauðlindir – Landsáætlun um verndun og sjálfbæra nýtingu erfðaauðlinda í landbúnaði 2014-2018. Reykjavík: Erfðanefnd Landbúnaðarins.

Birna Kristín Baldursdóttir, Albína Hulda Pálsdóttir og Jón Hallsteinn Hallsson, 2017. Geitfé á Íslandi – uppruni, staða og framtíðarhorfur. Skrína, 3. árg. grein 2.

DeilaShare on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Email this to someonePrint this page