Íslenska kýrin

Uppruni og saga

Mynd: Jón Eiríksson

Það er erfitt að hugsa sér að landnámsmenn hafi flutt hingað eitthvað sem kalla mætti kúastofn. Samkvæmt Landnámu komu flestir landnámsmenn frá Vestur Noregi þar sem landslag er með þeim hætti að lítill samgangur hefur verið milli fjarða og kýr í einum firði hafa því sennilega lítt eða ekki blandast kúm í þeim næsta. Þá komu landnámsmenn einnig frá öðrum hlutum Noregs og Bretlandseyjum. Hver hefur tekið með sér sínar kýr og því má ætla að erfðafjölbreytni kúastofnsins hafi í upphafi verið mikil.

Staða íslensku kýrinnar var sérstök í sveitum landsins fyrr á tímum þar sem mjólk var nánast eina uppspretta nýmetis á útmánuðum. Kýr voru ekki settar á guð og gaddinn, líkt og fé og hross, og því fór íslenski kúastofninn aldrei hlutfallslega eins langt niður í harðindum eins og annað búfé.

Útlitseinkenni og blóðflokkar sýna líkindi við Þelamerkur-, Dala- og Þrænda­kýr. Arfgerðargreining kynja frá Skandinavíu og Eystra­salts­löndunum bendir til sérstöðu íslenska kúa­kynsins og að uppruna sé að leita í norðanverðri Skandi­navíu. Niðurstöður eru í samræmi við sögulegar heimildir og áætlaður aðskilnaðartími norskra og íslenskra kúakynja stenst á við tíma frá land­námi.

Íslenski kúastofninn hefur verið erfðafræðilega einangraður í 1100 ár og líklega leifar áa þeirra norrænu kynja sem horfin eru eða hanga í tilvistarmörkum. Nokkur dæmi eru um innflutning nautgripa á 18. og 19. öld, t.d. danskra nautgripa árið 1838 að Möðruvöllum og um 1870 að Spákonufelli og að afkomendur þeirra hafi dreifst nokkuð um landið.  Íslenski kúastofninn er, þó lítill sé, nægilega stór til að standa undir virku kynbótastarfi og meðan hann er eini kúastofn landsins þarf ekki að hafa áhyggjur af viðgangi hans með hæfilegri aðgæslu vegna skyldleikaræktar. Það er trúlega einsdæmi, a.m.k. í okkar heimshluta, að til sé virkt, kynbótahæft kúakyn með jafn langa, einsleita og trausta forsögu og hið íslenska. Stofninn hlýtur því að teljast einstakur hvað verndunargildi varðar.

Bættar samgöngur juku flutning nauta milli lands­hluta sem jafnaði mun innanlands og varð enn áhrifa­ríkara með tilkomu sæðinga­stöðva. Áhersla á ákveðin svipgerðareinkenni hefur verið lítil og því hefur fjölbreytni í litum haldist. Litafjölbreytileiki er töluverður í stofninum, en algengustu litir eru rautt og bröndótt en sjaldgæfastar eru sægráar kýr40

Ræktunarstarf og nýting

Skipulagt ræktunarstarf hófst með tilkomu nautgriparæktarfélaga um og upp úr 1900. Eftir að samgöngur bötnuðu jókst flutningur nauta milli landshorna sem hefur jafnað mun milli kúa í einstökum landshlutum og þetta varð enn áhrifaríkara með tilkomu sæðingastöðva. Fjölbreytni í litum og litamunstrum er því enn mikil, en þó hefur verið meðvitað úrval gegn hyrndum gripum. Eftir að sæðingastöðvarnar voru sameinaðar hefur kynbótaskipulag alfarið tekið mið af einum ræktunarhópi.

Samkvæmt Búnaðarlögum nr. 70/1998 er allt kynbótastarf í nautgriparækt unnið á vegum Bændasamtaka Íslands. Samtökin eru þannig ræktunarfélag fyrir íslenska nautgripi og sjá um og móta ræktunarstarf í stofninum á landsvísu (www.bondi.is). Ræktunarmarkmið fyrir íslenska kúakynið má sjá hér.

Íslenski nautgripastofninn telur um 71.000 gripi og þar af eru um 25.000 mjólkurkýr. Skýrsluhald í nautgripagækt er mjög gott með yfir 90% þátttöku og eru tæplega 80% kúnna sæddar. Kyn­bótaskipulag miðast við einn ræktunar­hóp sem endur­speglast í því að skyldleiki milli sveita var árið 2000 svipaður og innan sveita.  Þar sem ekkert annað mjólkurkúakyn er ræktað á Íslandi í dag og vegna innflutningstakmarkanna á landbúnaðarvörum stendur íslenska kýrin undir langstærstum hluta af mjólkur- og mjólkurvöruneyslu landsmanna.

Fyrir árin 2000-2005 og var aukning í skyldleikarækt yfir kynslóð 0,43% og virk stofnstærð 115 gripir saman borið við 0,79% og 63 gripi fyrir árin 2005-2010. Skyld­leika­ræktarstuðull metinn með erfða­mörkum var 8,8-9,7% og virk stofnstærð 111 einstaklingar. Engar vísbend­ingar fundust um skiptingu stofnsins í undirhópa né heldur um erfða­fræðilega flöskuhálsa. Meðal ársnyt hefur aukist undanfarin ár og í saman­burði við gömul norræn kúakyn telst íslenska kýrin standa sig vel. Auk þess er tíðni erfða­vísa fyrir próteingerðum í mjólk ólík því sem algengt er í öðrum evrópskum kynjum. Telst sá munur jákvæður með tilliti til hollustu og vinnslu mjólkur.

Um nokkurra áratuga skeið hefur verið í landinu stofn Galloway nautgripa. Þrátt fyrir 70 ára sögu hér á landi hefur erfða­nefnd landbúnaðarins ályktað að ekki sé ástæða til að telja Galloway gripi hér íslenskan stofn með sjálf­stæðu verndargildi.

Það er trúlega einsdæmi að til sé virkt, kynbótahæft kúakyn með jafn langa, einsleita og trausta forsögu og hið íslenska. Íslenski kúa­stofninn er nægi­lega stór til að standa undir virku kynbótastarfi og meðan hann er eini kúa­stofn landsins þarf ekki að hafa áhyggjur af viðgangi hans, en aðgæslu þarf vegna skyldleikaræktar. Að óbreyttu verður að telja stöðu íslenska kúa­stofnsins góða og því ekki þörf fyrir umfangsmiklar aðgerðir honum til verndar.

Nautasæði hefur frá upphafi sæð­inga verið safnað og geymt í frysti hjá Nauta­stöð Bændasamtaka Íslands og mun vera til þar sæði úr öllum nautum sem verið hafa í stöð­inni.

Heimild:

Erfðanefnd landbúnaðarins (2014). Íslenskar erfðaauðlindir – Landsáætlun um verndun erfðaauðlinda í íslenskum landbúnaði 2014-2018. Reykjavík: Erfðanefnd Landbúnaðarins.

~

DeilaShare on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Email this to someonePrint this page